साहित्यकार सरण राईको मानव संसार (उपन्यास), अन्तिम स्वीकारोक्ति (कथा सङ्ग्रह), साथी (निबन्ध सङ्ग्रह) र सरण राईका कविताहरूबारे केही अभिव्यक्ति र विवेचनाहरूः—
(उपन्यास )
मानव संसार
—डा. ध्रुवचन्द्र गौतम
श्री सरण राईको ‘मानव संसार’ एक उद्देश्यपूर्ण उपन्यास हो । लेखकले यसमा एउटा उच्च आदर्शलाई विशाल कल्पनाको चुचुरामाथि पु¥याएर गगनचुम्वी बनाउने प्रयास गर्नु भएको छ । ‘मानव’ पात्र हो, वृद्धाश्रम हो, संस्मरण हो, उपन्यास हो अथवा मृत्यु नजिक पुगेको जीवनको धमिलो आभास हो । धेरै अर्थ लाग्न सक्छन् । जीवन, मृत्यु, राष्ट्रियता, आदर्श, आकाङ्क्षा अनि विभिन्न अवस्था मिलेर बनेको छ ‘मानव संसार ।’ यसमा जीवनको अवसाननजिक पुगेका पात्रहरूका बाँच्ने आधार खोज्न लेखक प्रयत्नशील देखिनु हुन्छ । त्यो बाँच्ने आधार स्वच्छ र स्वाभिमान समेतको आधार हो । परिवर्तनाको संस्मरण वा आत्मवृतान्तद्वारा बयान गरिएको यस कथामा देश, राजनीति, राजनीतिका विडम्वनाहरू र नागरिकका कर्तव्यका कुराहरू अनि मानिसले जीवनलाई कसरी बाँच्नु पर्दछ भन्ने भावलाई लेखकले भावुक मन र आदर्श र विश्लेषणात्मक मस्तिष्कको प्रयोगद्वारा झल्काउनु भएको छ । आज अर्थव्यवस्था, राजनीति, मानव–जीवनका विभिन्न फाँँटमा देखिएका संकटहरूको निरूपण गर्दै तिनको समाधानतर्फ पनि लेखक जागरुक देखिनु भएको छ ।
लेखकको भाषा सरल छ, सुबोध छ । शैली सरस छ । पाठकलाई पट्यार लाग्नेछैन भन्ने मेरो धारणा छ । आदर्श र भावुकतालाई कसैले अलिक धेरै पनि मान्न सक्लान् तर उपन्यासको विषयवस्तुले मागेको हुनाले मलाई ती स्वागतयोग्य लागेका छन् ।.प्रेम र राष्ट्रिय भावनाको उच्च बोधले भरिएको यो उपन्यास लेखकको अग्रगामी सोचको परिणाम हो । हाम्रो समाजमा यस्ता स्पष्ट सन्देश दिने उपन्यास पनि चाहिन्छन् । लेखक आÏनो लेखनमा स्पष्ट र इमानदार देखिनु भएको छ; उपन्यासको सफलताका लागि यी कुरा आवश्यक हुन्छन् । आÏनो उद्देश्य सम्प्रेषित गर्न लेखक सफल हुनुहुन्छ । अन्य उपन्यास अझै अगि बढेका आउन् भन्ने शुभकामना लेखकलाई दिन चाहन्छु ।
(सोही पुस्तकको भूमिकाबाट)
बेग्लै संसार
—सुरेश प्राञ्जली
पछिल्लोपटक नेपाली आख्यानमा ‘मानव संसार’ नामैले एउटा पृथकता बोकेर आएको उपन्यास हो जसले हरेकको जीवन भोगाइलाई कुनै न कुनै रूपमा समेटेको छ । राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक वा मानसिक रूपले उब्जाउने सङ्कीर्णता, नितान्त व्यक्तिवादी संस्कार, स्वार्थी प्रवृत्ति र उपभोक्तावादी आवरणलाई विभिन्न पात्रको माध्यमबाट सुक्ष्मरूपमा केलाएका छन् उपन्यासकार सरण राईले । किटेरैभन्दा सम्पूर्ण यथार्थहरूको एउटा समग्र रूपक हो प्रस्तुत उपन्यास । यस पुस्तक उपसंहारसहित दुई खण्डमा विभाजित छ । कथाले मानव जीवनप्रतिको प्रेमलाई गहनरूपमा चिरफार गरेको छ दार्शनिक चिन्तनका साथ । कतै पनि एकरसता महसुस नहुने गरी बुनिएका कलात्मक पंक्तिहरूले कतै–कतै भने पाठक स्वयंलाई आÏनो अस्तित्वबोध गर्न बाध्य पारिदिन्छन् ।
आँसु, मिलन–विछोड, आरोह–अवरोह, जीवनको उकाली–ओराली, मिर्मिरे–गोधूली, आह र उच्छ्वासको समिश्रण प्रस्तुत उपन्यास आफैमा एउटा जीवन बाँच्ने कलाको उत्कृष्ट दृष्टान्त हो । लेखकले मान्छेका पीडालाई अति नजिकबाट छाम्ने प्रयत्न गरेका छन् । देशको राजनीतिक परिवृत्तलाई मूलभूत रूपमा उठाएर देशमा विद्यमान अन्योललाई जस्ताको तस्तै उतारेका छन् । एकै वाक्यमा भन्दा एउटी नारीको चरम सफलताको कथा हो यो । चाहे ऊ राजनीतिकर्मी होस् वा पर्वतारोही । प्र्रधानमन्त्री होस् वा वृद्धाश्रम–सञ्चालिका अथवा एउटी सामान्य गृहिणी नै किन नहोस् ।
कुनै पनि जीवन आफैमा सार्थक हुँदैन बरु यसलाई कसरी जिउने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ । ‘मानव संसार’ आफैमा एउटा दार्शनिक उपन्यास हो जहाँ जीवनलाई अत्यन्तै कलात्मक रूपमा चित्रण गरिएको छ । बाबुको अनुहारसम्म देख्न नपाएकी एउटी पात्र खिनौरी मातृवात्सल्यको कलेवरमा लुकामारी खेल्दै यौवनको खुड्किलो चढ्न थाल्छे । अभावका कारण दुब्ली, पातली खिनौरीलाई विद्यालयका एक शिक्षक यायावरले प्रश्रय दिएपछि उसको जीवनले नयॉ ऊर्जा प्राप्त गर्छ । शिक्षाको उज्यालोले उसमा अग्रगामी परिवर्तन ल्याईदिन्छ र ऊ खिनौरीबाट परिवर्तनामा रूपान्तरित हुन्छे । ऊ उपन्यासको मुलपात्र पनि हो । चढ्दो यौवनसँगै उसमा स्त्रीसुलभ लज्जा र समर्पणको भाव विकसित हुदै जान्छ । ‘मैले सरलाई मेरो स्त्रीसुलभ भर्खर फक्रिदै गरेको मेरो यौवनसँग पौठेजोरी खेल्नका निम्ति अनेक हावभाव, कटाक्ष र मायालु कुराहरू गरेर आमन्त्रण गरे’, जवान आम युवतीहरूको जस्तै परिवर्तनाको मनको उद्वेग हो यो । उसले क्रमशः अ“ध्यारो र उज्यालोबीचको अन्तर थाहा पाउँछे । हरेक पुराना विचार र सिद्धान्तलाई समयको रफ़्तारले पछाडि धकेल्दै र भत्काउँदै जान्छ भन्ने कुरा बुझ्न थाल्छे । उपन्यासभिञ थुप्रै त्यस्ता विषय छन् जसले हरेकलाई आफ़्नो जिजीविषाको बोध गराउँछ ।
कथा सुरुदेखि अन्त्यसम्म प्रेमको सेरोफेरोमा छ । जवान ठिटाठिटीले एकअर्कामा गर्ने प्रेम होस् या शिक्षकले आफ़्नी छात्रालाई गर्ने प्रेम अथवा आमाले आफ़्ना सन्तानप्रति गर्ने प्रेम नै किन नहोस् । या एउटी साथीले अर्कीलाई गर्ने प्रेम । ‘बाबु–आमाको मन छोराछोरी माथि, छोराछोरीको मन ढुँगामुढा माथि’ भन्ने नेपाली उखानलाई चरितार्थ गर्न मूलपात्र परिवर्तनाका सन्तान पारुहाङ्ग र नायुमाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।
यो उपन्यासमा एकातर्फ़ मानवको वृद्धावस्थाको भावावेश, मनोदशा र प्रवृत्तिलाई केलाइएको छ भने अर्कोतर्फ़ एउटा लेखकले जीवनलाई कति नजिकबाट अनुभूत गर्दोरहेछ भन्ने यथार्थलाई पनि प्रष्ट्याइएको छ । त्यसो त प्रस्तुत उपन्यासको भावपक्ष अलि जटिल लाग्न सक्छ । लेखकले बढी साहित्यिक बन्न नखोजीकन सरलतालाई वस्तुगत रूपमा समेट्न सकेको भए ‘मानव संसार’ अझ उत्कृष्ट हुने थियो ।
कान्तिपुर, २०६५ माघ २५
—तेजकुमार श्रेष्ठ
मानिसको जीवन, मृत्यु, राष्ट्रियता, आदर्श, मानवीय आकाङ्क्षा अनि मान्छेको जीवनका विभिन्न अवस्था मिलेर बनेको छ यो उपन्यास । यसमा जीवनको अवसाननजिक पुगेका मानिसहरूको बा“च्ने स्वच्छ र स्वाभिमानको आधार खोज्न लेखक प्रयत्नशील रहेका छन् ।... यस उपन्यासमा देश, राजनीति, राजनीतिक विडम्बना र नागरिकका कर्तव्यका कुराका साथै मानिसले कसरी बा“च्नुपर्छ भन्ने भावलाई उपन्यासकारले भावुक मन, आदर्श र विश्लेषणात्मक मस्तिष्कको प्रयोगद्वारा सरल, सहज रूपमा ब्यक्त गर्न खोजेका छन् ।
गरिमा चैत २०६५, पूर्णाङ्क ३१६
फरक विषयवस्तुको. उपन्यास
—कमल सुवेदी
साहित्यिक वृत्तमा त्यति चर्चामा आउने नाम त होइन त्यो नाम तर राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा समाज सेवाको क्षेत्रमा भने झण्डै चार दशकका लामो कालखण्ड बिताइसकेको छ । राजनीति, प्राध्यापन तथा सामाजिक–सांस्कृतिक आरोह–अवरोहलाई नजिकबाट छामेको नामले तीनवटा कृति जन्माएको छ फरकफरक बिधा अर्थात कविता, निबन्ध र उपन्यासमा । राजधानीबाट टाढा मोफसलमा रमाइरहने एउटा कर्मशील स्रष्टाको नाम हो — सरण राई र हालै उनको नवीनतम औपन्यासिक कृति बजारमा आएको छ ‘मानव संसार’ नाम लिएर ।
..आत्मवृतान्तगत शैलीमा सिनेमाको फ़्ल्यासब्याकशैली सापटी लिएर प्रस्तुत गरिएको उपन्यास भन्दा हुन्छ यो उपन्यास मानव संसारलाई, केही राजनीति, केही आदर्श परिकल्पना, केही जीवन र मृत्युको परिभाषा र केही भावुक मनको उद्वेग–उद्वेलनको चरित्रका रूपमा प्रस्तुत उपन्यासले प्रस्तुतिमा नयाँपन नल्याए पनि विषयगत उठानका रूपमा नयॉआदर्शवादीशैली को सूत्रपात गरेको छ । पुँजीवादी सङ्क्रमणकालमा खिनौरी भन्ने पात्र परिवर्तनामा रूपान्तरित भएको छ उसको आत्मवृतान्तमा वर्णित सामाजिक अर्थ व्यवस्थाले आज हामी बाँँचेको युग र परिवेशको समग्रचित्र पेश गरेको छ । कतै आदर्श र भावुकताको लहडमा उपन्यासकार बग्दै गए पनि सार्थक उद्देश्यतिर लम्केको उपन्यासले अग्रगामी बाटो पक्रेको छ । भत्किएका सपनाहरूलाई कल्पनाको उडानद्वारा साकार पार्न खोज्दा जन्मन पुगेको हो यो उपन्यास र यसको स्वीकारोक्ति पनि उपन्यासकारबाटै भएको छ । जीवनसित बग्दै गएको उपन्यासको नायक मानवको जीवन चरित्रले धेरै अर्थहरूको प्रक्षेपण गरेको छ जहा“ मानव सङ्कटको निरुपणको मार्ग पहिल्याउने प्रयत्नसमेत गरिएको छ ।
झण्डै तीन दशक अगाडिदेखि कविता लेखनतर्फ प्रवृत्त थिए सरण राई । पेसागत जिम्मेवारी सम्हाल्दै आज जीवनको छैटौँ दशक टेक्न पुग्दा आफ़्नो जीवनसङ्गिनीको वृद्धाश्रम बनाउने र आफूहरू त्यसैमा रहने चाहनालाई भौतिक रूपमा पूरा गर्न नसकेका कारण ‘मानव’ पात्रलाई वृद्धाश्रमको परिपूरक बनाएर औपन्यासिक वृद्धाश्रम निर्माण गरे । उनले बनाएको औपन्यासिक वृद्धाश्रमभित्र माओवादी जनयुद्धको सौन्दर्यशास्त्र, जसका कारणले मुलुकमा स्थापित, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, बीचमा सामन्तवाद–संसदवादको सेरोफेरोमा भए गरेका असमान सन्धि सर्पनहरू, संसदवादी दलहरूको सत्तालिप्साका कारण भएका घीनलाग्दा लेनदेनहरू र यस्तै जीवनलाई हल्लाउने घटना–परिघटनाहरूको फेहरिस्त बन्न पुगेको छ प्रस्तुत उपन्यास ।
यो उपन्यासलाई सरदर उपन्यासको लहरमा राख्दा सम्बद्ध सर्जकलाई अन्याय नभए पनि धर्म निरपेक्षता र जातीय सद्भावको परिचय भने जति नै महत्वका साथ यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । राईको विचार र दर्शन प्रगतिवाद हो तर प्रगतिवाद सर्वथा फराकिलो र प्रयोगवादी शैलीमा उपन्यासमा प्रयुक्त भएर आएको छ ।
अल्पविकसित देशको समाज, साहित्य, संस्कृति र संस्कारलाई त्यहा“को सत्ता राजनीतिले प्रभाव पारेको हुन्छ । सत्ता राजनीतिलाई सही मार्गमा डो¥याउन उपन्यासमा कतै बिम्ब र प्रतीक त कतै सकारात्मक आग्रहको प्रयोग गरिएको छ । डा. सौन्दर्या, परिवर्तना र मानवजस्ता मुख्य पात्रहरू सत्ता राजनीतिसित प्रत्यक्ष र परोक्षरूपमा बगेका छन् । एउटा बिद्रूप चरित्र र परिवेशलाई सत्ययात्रामा लाग्न अप्रत्यक्ष आग्रहको परिचायक रहेको प्रस्तुत उपन्यासले नेपाली औपन्यासिक यात्रामा उपस्थिति देखाएको छ ।
मधुपर्क ,२०६६,मङ्सिर,पूर्णाङ्क ४८६
—डा. खेम दाहाल
मानव संसारमा एउटी बालिकाले आÏनो बाल्यकालमा भोगेको दुःख सुखहरूमा सकेसम्म सरल ढङ्गमा प्रकाश भएका छन् । उपन्यासको विषयलाई संस्मरणका माध्यमबाट वृत्ताकारीय शैलीमा प्रकाश गर्ने प्रयास भएको छ, यसको लक्ष्यमा थोत्रा विचार र सिद्धान्तलाई आमूल परिवर्तन गर्नुपर्ने देखाइएको छ । पात्रहरूले राजनीति पनि सफा र सुन्दर बनेको हेर्ने इच्छा राखेका छन् ।
उपन्यासका केही पाता, वाणी प्रकाशन, विराटनगर,२०६७
—रमेश पौडेल
मानव संसार उपन्यासले संसारको भन्दा पनि नेपालको परिवेशलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ । उपन्यास वृद्धाश्रम खोल्ने सामान्य विषयबाट सुरु भए पनि यसमा मूलतः राजनीति, धर्म, संस्कार, मृत्यु, प्रेम, क्रान्ति जस्ता विषयहरू समेटिएका छन् । मृत्युलाई महान् व्यक्तिले पनि स्विकार्नु पर्ने सन्देशहरू यस उपन्यासमा पाइन्छ । सरण राई उपन्यासमा नारीवादी भएर देखा परेका छन् र प्रायः सत्पात्रहरू मात्र यहाँ उपस्थित देखिन्छन् ।
औजार २०६६बैशाख २३
‘मानव संसार’ उपन्यासको मूल्याङ्कन
—हरिलाल पाण्डे
उपन्यासकार सरण राईद्वारा लिखित मानव संसार उपन्यास मूलतः आलोचनात्मक यथार्थवादी धाराबाट प्रभावित भएको पाइन्छ । वि. स. २०६५ सालमा प्रकाशित सरण राईको मानव संसार उपन्यास पहिलो प्रयास हो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा शिक्षक पेशामा जागिरे राई केही वर्षदेखि अवकाश जीवन व्यतीत गरिरहेका छन् । साठीऔ दशकको विशृङ्खलित सम्पूर्ण अनुभव अनुभूति र विचारलाई आÏनो उपन्यास मानव संसारमा कलात्मकताका साथ समेटेको पाइन्छ । कथा, कविता, निबन्ध बिधामा सफलता हासिल गरिसकेका सरण राईले उपन्यासमा नेपाली समाजको सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, र्सास्कृतिक, राजनीतिक यथार्थ घटनाहरूलाई आलोचनात्मकताका साथ प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । प्रेम, प्रणय, पहिलो पुस्ता र दोस्रो पुस्ताबीच द्वन्द्व, भूमण्डलीकरणको प्रभाव, नारीको महानता आदी विषयवस्तुहरूमा रोचकताकासाथ मानव संसार उपन्यासमा प्रस्तुत भएको पाइन्छ । चरित्र चित्रणका आधारमा उपन्यास सबल रहेको देखिन्छ । प्रमुख, सहायक र गौण पात्रको आवश्यक उपस्थितिले उपन्यासलाई दरिलो बनाएको पाइन्छ । नेपालको सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक अवस्थाको विसङ्गति पक्षलाई व्यङ्ग्य गर्ने विवेच्य उपन्यासको वस्तु, पात्र, भाषा सुहाउ“दो छ । मानव संसार उपन्यासको कथानक ढा“चा वृत्तकारीय छ (दाहाल ≤ २०६५ ः २) । प्रथमपुरुष र तृतीयपुरुष दृष्टिबिन्दु रहेको मानव संसार उपन्यासलाई विभिन्न कोणबाट मूल्याङ्कन गर्दा उपयुक्त हुन्छ ।
मानव संसार उपन्यासलाई आलोचनात्मक यथार्थवादी धाराअन्तर्गत राखेर मूल्याङ्कण गर्न सकिन्छ । सामाजिक अन्धविश्वास, कुप्रथा, अन्याय, अत्याचार, प्रगति उन्नतितिर गतिरोध गर्ने अहितकर कार्यहरूलाई अध्ययन, आलोचना, विश्लेषण, व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिलाई आलोचनात्मक यथार्थवाद भनिन्छ (प्रधान≤२०६१ः१४९) । मानव संसार उपन्यासको नायिका परिवर्तनाको वाल्यकालिन सामाजिक अवस्था जातीय भेदभाव र गरिबीको कारण दुःखदपूर्ण रहेको हुन्छ । तात्कालिन सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक अवस्थालाई जस्ताकोतस्तै रूपमा प्रस्तुत गर्नुका साथै उपन्यासकारले यसबारे टिकाटिप्पणी, व्याख्या, विश्लेषण गरेको पाइन्छ । एकातिर उपन्यासकारले परिवर्तना तथा अन्य पात्रहरूबाट देशको अराजक स्थिति, शोषक सामन्तले गरिब निमुखाप्रति गरेको अभद्र व्यवहार, भ्रष्टाचार, कमिसनखोर प्रवृत्ति, गरिब झन गरिब हुने बिडम्बना, राजनीतिक अस्थिरताको कारण देश अधोगतितर्फ बढेको स्थिति देखाएका छन् भने अर्कोतिर यथास्थितिप्रतिको विद्रोह, सामाजिक विसङ्गतिको आलोचना, अनुशासनहीन र जनविरोधी तŒवहरूस“ग जुध्नुपर्ने अठोट उपन्यासकारको रहेको छ । परिवर्तनाको तत्कालिन गतिरोधलाई क्रमशः अन्त्य गरी देशलाई एउटा प्रगति र उन्नतितर्फ लाने प्रयास सफल भएको देखिन्छ । त्यसकारण मानव संसार उपन्यासमा उपन्यासकार सरण राईले समसामयिक घटनालाई प्रस्तुत गरी त्यसप्रति विवेचना, आलोचना तथा आÏनो दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको देखिन्छ ।
प्रगतिवादी तथा समाजवादी यथार्थवादी प्रवृत्तिहरू मानव संसार उपन्यासमा देखिन्छ । सामन्तवादी पद्धतिको विरोध, गरिब निमुखा जनताको पक्षमा बोल्ने, समाजवादी ढा“चामा सम्पूर्णलाई बदल्ने इच्छा राख्ने चिन्तक, विचारक प्रगतिवादीभित्र पर्दछन् (सुबेदी ≤२०६४ः१२२ ) । प्रगतिवादी तथा समाजवादी धाराअन्तर्गत रहेर कथाहरू सिर्जना गर्ने सरण राईले आÏनो उपन्यास मानव संसारमा प्रगतिवादी स्वर उजागर गरेको देखिन्छ । गरिब परिवारमा हुर्केकी यस उपन्यासकी नायिका परिवर्तना सामन्ती संस्कारको विरोध गर्छे र गरिब निमुखा शोषणमा परेका जनताहरूको पक्षमा उभिन्छे । परिवर्तना सामन्ती सरकारको आन्दोलनमा सहभागी ह्ुन्छे । गाउ“गाउ“मा गएर गरिब जनताको उन्नति विकास गर्न समर्पित हुन्छे । कुशल प्रधानमन्त्री भएर नेपाली जनताको पक्षमा काम गर्ने र पु“जीवादी सामन्तीहरूको अन्त्य गर्न लागिपर्ने परिवर्तनाको विचार प्रगतिवादले ओतप्रोत भएको देखिन्छ । परिवर्तना नामैले पनि प्रगति र उन्नति उन्मुख देखिन्छ । त्यसैले प्रगतिवादलाई साहित्यमा कलात्मकताका साथ प्रस्तुत गर्ने सरण राई यस मानव संसार उपन्यासमा पनि त्यतिकै सजक र सफल देखिन्छन् ।
मानव संसार उपन्यासमा स्वच्छन्दतावादी प्रवृत्तिहरू पनि देखिन्छ । भावुकता, प्रकृतिप्रेम, प्रेम प्रसङ्ग, आध्यात्मिक चेत, विद्रोह, क्रान्ति आदी प्रवृत्ति भएको सुधारवादी आदर्श र पलायनवादी यथार्थको पक्षमा केन्द्रित रहेको वाद नै स्वच्छन्दवाद हो (सुवेदी≤२०६४ः८३,८४) । परिवर्तनाले शिक्षक यायावरस“ग गरेको प्रेम, समर्पण, भावुकपन आदीलाई निकै रोचकताका साथ स्वच्छन्दवादी शैलीमा सरण राईले मानव संसार उपन्यासमा प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । हिमाल, पहाड र तराईका प्राकृतिक छटाहरू, सुन्दर र मनोहर दृष्यहरूको वर्णनले विवेच्य उपन्यास उत्कृष्ट बनेको देखिन्छ । परिवर्तना र यायावरको भोगविलास, परिवर्तना र गोकुल ‘मानव’को आत्मीय प्रेम, निर्मलाको गोकुल ‘मानव’प्रतिको एकोहोरो आकर्षण, आन्तरिक द्वन्द्व साथै समाज परिवर्तनको लागि परिवर्तना, यायावर, गोकुल ‘मानव’, डा. सौन्दर्या आदी पात्रहरूले गरेको क्रान्ति, परम्पराप्रतिको विद्रोह र प्रकृतितर्पmको झुकाव, भावुक संवेदना, स्वप्निल आकाङ्क्षा, अन्र्मुखी आत्मभिराम आदीले गर्दा मानव संसार उपन्यास स्वच्छन्दतावादी बन्न पुगेको देखिन्छ ।
विसङ्गतिवादी तथा अस्तित्ववादी प्रवृत्तिका आधारमा पनि मानव संसार उपन्यासलाई मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । लामो सङ्घर्षपछि सफलता प्राप्त हु“दैन र केवल निराशा, कुण्ठा र विसङ्गतिका स्थिति देखा पर्छ भने त्यही नै विसङ्गतिवाद हो (सुवेदी≤२०६४ः२९५) । देशको राजनीतिक अवस्था, गाउ“लेहरूको दयनीय स्थिति, अव्यवस्थित सहरीकरण आदीले गर्दा परिवर्तनमा केही विसङ्गतिका रेखाहरू देख्न सकिन्छ । डा. सौन्दर्यामा आÏनो प्रेमीले धोका दिए पछि कहिल्यै विहे नगर्ने सङ्कल्प गर्नु र लोग्ने मान्छेहरूलाई विश्वास नगर्नु विसङ्गतिवादी सोच हो । शिक्षक यायावर पनि एकै ठाउ“मा बस्न नरुचाउने विसङ्गति र जीवनप्रति निराश भई चारैतिर हिड्न रुचाउने पात्र हो । जीवनप्रतिको आस्था, अस्मिताको लागि सङ्घर्ष, संस्कृति र दुष्कृतिहरूप्रति आन्तरिक विद्रोह, विपरित यौन भोगको अनुभूति आदी प्रवृत्तिहरू अस्तित्ववादअन्तर्गत पर्दछन् (सुवेदी ≤२०६४ः३३०–३३४) । खिनौरीले यायावरस“ग गरेको भोगविलास र प्राप्त सन्तुष्टी, तृप्ति, परिवर्तनाको आमाले गरेको जीवन सङ्घर्ष, परिवर्तना विभिन्न समस्यालाई झेल्दै एउटा सफल आरोही बन्नु, प्रधानमन्त्री हुनु र वृद्धाश्रम निर्माण गर्नु आदी उसमा अस्तित्ववादी चेत जुरमुराएको देखिन्छ । डा. सौन्दर्यामा विसङ्गतिवादी सोच भए पनि आÏनो सम्पूर्ण सम्पत्ति बालआश्रमलाई हस्तान्तरण गर्नु, शरीर दान गर्नकासाथै प्रभानमन्त्री भएर विभिन्न महŒवपूर्ण काम गर्नुले उसमा पनि अस्तित्ववाद भेट्न सकिन्छ । त्यसैले यस उपन्यासका पात्रहरू विसङ्गतिको बोध भएपछि अस्तित्वतर्फ उन्मुख भएका पाइन्छन् । अरु पात्रहरू पनि जोश, जागर प्रशस्त भएको देख्न सकिन्छ । त्यसैकारण विसङ्गतिवादी तथा अस्तित्ववादी प्रवृत्ति मानव संसार उपन्यासमा रहेको देखिन्छ ।
नारीवादी स्वरहरू मानव संसार उपन्यासमा झल्किएको पाइन्छ । मुख्य पात्रहरू नै नारी भएकोले नारीवादी विचारहरू गुञ्जायमान भएको विवेच्य उपन्यासमा नारी स्वतन्त्रता, नारी अस्मिता, लैङ्गिक भेदभावको विरोधआदीजस्ता प्रवृत्तिहरू रहेको देखिन्छ । परिवर्तना एउटा निम्नवर्गीय नारी भएर विश्वविख्यात भएकी छे । सर्वाेच्च शिखर सगरमाथाको सफल आरोहण गरेकी ऊ एउटा सफल प्रधानमन्त्री बनेर उदाहरण बनेकी छे । डा. सौन्दर्या पनि त्यस्तै अर्को उदाहरण हो । उपन्यासकार सरण राईले मानव संसार उपन्यासमा नारीले गरेको सङ्घर्ष र प्राप्त सफलता, उनीहरूको सोच विचार पुरुषको समान रहेको देखाई नारी र पुरुष समान हुन् भन्ने विचार व्यक्त गरेको पाइन्छ ।
मानव संसार उपन्यासमा पात्रहरूको आन्तरिक र बाह्य दुवै मनको चित्रण गरेको पाइन्छ । उपन्यासकार सरण राईले मनोविश्लेषणात्मक तवरबाट पात्रका मनका पत्रहरू केलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ । खिनौरीको मनमा उठेको आन्तरिक र बाह्य तरङ्गहरू, परिवर्तनामा गोकुल ‘मानव’प्रति उठेका भित्री मनका जिज्ञासाहरू, प्रेमीले छोडेर जा“दा प्रेमिकाका मनमा उब्जेका विछोडका क्षणहरूआदीलाई मनोविश्लेषणात्मक पद्धतिबाट राईले विवेच्य उपन्यासमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
समग्रमा सरण राईको मानव संसार उपन्यासले आलोचनात्मक यथार्थवादी धाराअन्तर्गत रहेर प्रगतिवादी मूल्य मान्यतालाई पनि व्यक्त गरेको पाइन्छ । यस उपन्यासमा यथार्थवाद, मनोविज्ञान, स्वच्छन्दवाद, अस्तित्व तथा विसङ्गतिवाद, अतियथार्थवाद, नारीवाद आदी वादहरू भेट्न सकिन्छ ।
समग्रमा राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्रेम–प्रणय, क्रान्ति, धर्म, संस्कार, परिवर्तन आदी विषयवस्तुलाई नितान्त मौलिक ढङ्गमा उपन्यासकार सरण राईले मानव संसार उपन्यासमा चित्रित गरेकाले नेपाली उपन्यास साहित्यमा उपन्यासकार सरण राईको महŒवपूर्ण भूमिका रहेको देखिन्छ ।
सरण राईको आख्यानकारिता
अप्रकाशित (त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मानविकी र सामाजिकशास्त्र सङ्कायअन्तर्गत महेन्द्र वहुमुखी क्याम्पस धरान, नेपाली विभागको स्नातकोत्तर तह दोस्रो वर्षको दसौ“ पत्रको प्रयोजनार्थ प्रस्तुत शोधपत्र ) बाट ।
सरण राईका कथाहरूको मूल्याङ्कन
—किरण पराजुली
सरण राईले आÏना कथाहरूमा हाम्रै समाज र त्यस वरपरका विषयवस्तुलाई प्रस्तुत गरेका छन् । राईले आÏना कथाहरूमा सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, राजनीतिकआदी विषयवस्तुको चयन गरेका छन् । उनका ‘बिहानको प्रतीक्षामा’, ‘ब्लाकबोर्ड, चक र डस्टर’, ‘रमेशबहादुर’, ‘प्रेरणाको सानो झिल्को’ आदी कथाहरू सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित रहेका छन् भने ‘पापको निरन्तर क्रमिकता’, ‘अन्तिम स्वीकारोक्ति’जस्ता कथा राजनैतिक विषयवस्तुमा आधारित रहेका छन् ।
राईका कुनै कथाहरूमा विसङ्तिवादी, अस्तित्ववादी तथा मनोवैज्ञानिक चिन्तनको प्रभाव परेपनि त्यसले बलियो गरी स्थान जमाउन सकेको देखिदैन । त्यसैले सामाजिक यथार्थवादी, विसङ्गतिवादी, अस्तित्ववादी, मनोवैज्ञानिक कथाको धारमा उभिन खोजेता पनि उनका समग्र कथामा रमेश विकलको प्रभाव परेकाले उनलाई समाजवादी यथार्थवादी कथाकारको रूपमा लिन सकिन्छ । उनी यस युगका सबै किसिमका सन्दर्भ र परिवेशलाई आÏनो कथामा अटाउने प्रयास गर्छन्, युग चेतना भर्ने गर्छन् ।
उनका ती समग्र कथाहरूको विषयवस्तु सामाजिक धरातलबाट टिपिएका देखिन्छन् । विशेषत तल्लो वर्ग, शोषितवर्ग र सीमान्तीकृतवर्गका पक्षमा उनको लेखनी झुकेको पाइन्छ । उनको ‘बिहानको प्रतीक्षामा’ कथामा एउटा गरिब परिवारको कारुणिक जीवन प्रस्तुत गर्दै गरिब, शोषित, पीडितहरूले गरिबी, शोषण, अन्याय, अत्याचार सहनुपरे तापनि एकदिन निश्चय नै नया“ बिहान आउने आशा कथाकारले व्यक्त गरेर प्रगतिवादी दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन् । ‘रमेशबहादुर’ कथाको नायक रमेशका माध्यमबाट नेपाली समाजका गरिब व्यक्तिहरूले सधै“ गरिबीमा नै जीवन व्यतीत गर्नु परेको यथार्थ प्रस्तुत गरिएको पाइएको छ । एउटा शिक्षकको मार्मिक कहानीलाई ‘ब्लाकबोर्ड, चक र डस्टर’कथाका माध्यमबाट प्रस्तुत गरिएको छ । ‘खराब सोचाइ’ कथामा ‘वनको बाघले खानु कहा“ छ मनको बाघले खान्छ’ भन्ने उखानलाई प्रस्तुत गर्न ‘म’पात्रका मनमा अनेक खराब सोचाइहरू प्रवेश गराइएका छन् । ‘जब घाम डुब्न लाग्छ’कथामा गरिब र तल्लो वर्गका मानिसहरू दिनभर असफल प्रयासहरू गर्ने र बेलुका भएपछि भोलिको घामको झुल्कोस“गै आÏनो सफलताको सुरुवात हुने कल्पना गर्न थाल्छन् भन्ने कुरा उठाइन्छ । ‘श्रापित युगका अदना जिन्दगीहरू’ कथामा यो युगका मान्छेहरू गरिब, दुःखी, शोषित, पीडित भएकाले यो युग नै बदल्न पाए हुन्थ्यो भन्ने विचार प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । ‘पापको निरन्तर क्रमिकता’ कथामा कथाकारले एउटा साधारण मानिस विभिन्न निहु“ बनाई राजनीतिको ठूलो पदमा पुग्ने र त्यसको पछि लाग्ने नेपालीहरूको चरित्र उद्घाटन गरिएको पाइन्छ । ‘प्रेरणाको सानो झिल्को’ कथामा मानिसले आपूmभन्दा सानाबाट पनि प्रेरणा पाउन सक्छ भन्ने कुरा ठूलीले सानो केटोबाट प्रेरणा पाएको देखाएर व्यक्त गरिएको छ । ‘अन्तिम स्वीकारोक्ति’ कथा जनआन्दोलन भाग २को समयमा लेखिएको ऐतिहासिक महŒवको कथा भएको कुरा राईस“गको भेटवार्तामा व्यक्त गरेका छन् । यस कथामा जनताको पक्षमा लड्नेहरूको जहिले पनि विजय हुने विषय प्रस्तुत गरिएको छ ।
सरण राईको जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्व— एक अध्ययन
अप्रकाशित (त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मानविकी र सामाजिकशास्त्र सङ्कायअन्तर्गत महेन्द्र वहुमुखी क्याम्पस धरान, नेपाली विभागको स्नातकोत्तर तह दोस्रो वर्षको दसौ“ पत्रको प्रयोजनार्थ प्रस्तुत शोधपत्र ) बाट
—हरिलाल पाण्डे
समग्रमा सरण राईका कथाहरूको अध्ययन विश्लेषण गर्दा सामाजिक धरातलबाट विषयवस्तु उठान भएका देखिन्छन् । मुख्यतः समाजवादी यथार्थवादी धारालाई अवलम्बन गरी कथाहरूको रचना गर्ने राईका कथाहरूमा अन्याय अत्याचारमा पिल्सिएका तल्लोवर्ग शोषित सीमान्तकृत वर्गआदीको पक्षमा वकालत गरिएको हुन्छ । तत्कालिन समयको यथार्थ वस्तुस्थितिलाई विभिन्न पात्रहरूको माध्यमबाट कथाकारले व्यक्त गरेको देखिन्छ । कथाकार सरण राईले बिहानको प्रतीक्षामा कथामा एउटा गरिब परिवारको कारुणिक अवस्थाको चित्रण गर्दै शोषित, पीडित, गरिब, दुःखीहरूले विभिन्न अन्याय, अत्याचार, शोषण, उत्पीडन सहनु परेपनि एक दिन अवश्य गरिबको दिन फिर्छ र नया“ बिहान अवश्य आउ“छ भन्ने समाजवादी यथार्थवादी विचार प्रस्तुत गरेका छन् । मानिसहरू नियति निदृष्ट हुन्छन् र समाजमा गरिब व्यक्तिहरू सधै“ गरिबीमै जीवन व्यतीत गर्नु पर्ने यथार्थ रमेशबहादुर कथामा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । राईको ब्लाकबोर्ड, चक र डस्टर कथामा एउटा शिक्षकको मार्मिक अवस्थाको चित्रण गर्नुका साथै उसका इच्छा आकाङ्क्षाहरू कहिल्यै पूरा नहुने विचार रहेको पाउन सकिन्छ । खराब सोचाइ कथामा ‘वनको बाघले खानु कहा“ छ कहा“, मनको बाघले खान्छ’ भन्ने उखानलाई पुष्टि गर्न खोजिएको देखिन्छ र पात्रको मनमा आएको खराब सोचाइहरूलाई वास्तविक रूपमा दिएको पाइन्छ । मानिसहरू एक्लो वा फुर्सद भएको समयमा विभिन्न समयमा विभिन्न नकारात्मक र असान्दर्भिक विषयहरूले प्रश्रय पाउ“छन् भन्ने विचार खराब सोचाइ कथामा कथाकार राईको पाइन्छ । राईको अर्को कथा श्रापित युगका अदना जिन्दगीहरूमा यस युगका मानिसहरू गरिब, दुःखी, शोषित, पीडित भएकाले युग नै बदल्न पाए हुन्थ्यो भन्ने विचार कथाकारको रहेको देखिन्छ । श्रीमान र श्रीमतीबीचको झगडालाई सामान्य रूपमा लिनुपर्छ भन्ने धारणा पनि यस कथामा कथाकारको रहेको छ । जब घाम डुब्न लाग्छ कथामा असफल गरिब पात्र भोलिको घामको झुल्कोस“गै आÏनो सफलताको सुरुवात हुने कल्पना गर्छ भन्दै उज्ज्वल भविष्यको आशामा रमाउने युवाहरूको समस्याहरूलाई दिशानिर्देश गरिएको पाइन्छ । नेपालको जनआन्दोलनकालिन समयको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक स्थितिको सजीव चित्रण पापको निरन्तर क्रमिकता कथामा कथाकार राईले गरेको पाइन्छ । प्रेरणाको सानो झिल्को कथामा कथाकार राईले बिधुवा महिलाको मनमा उब्जिएको दुःख, वेदना, उसले भोग्नु परेको पीडा साथै ठूला मानिसले आपूmभन्दा सानाबाट पनि प्रेरणा पाउन सक्छ भन्ने कुरा ठूली पात्रले सानो केटाबाट प्रेरणा पाएको देखाएर व्यक्त गर्न खोजिएको छ । अन्तिम स्वीकारोक्ति जन आन्दोलन भाग—२को समयमा लेखिएको उत्कृष्ट कथा हो । जनताको हितमा लड्नेहरू जो कोही पनि विजय हुने विषय यस कथामा प्रस्तुत गरिएको छ । समग्रमा राईका कथाहरूले नेपाली समाज, परिवेशलाई नजिकबाट छुन सकेको देखिन्छ । दुई दशकभन्दा अगाडिका कथाहरू र वर्तमान अवस्थामा लेखिएका कथाहरूमा भिन्नता भए पनि विषयवस्तु भने सामाजिक नै रहेको छ । राईको सफल पक्ष भनेको युगचेतनाको छाया चित्र देखाउने हो । त्यसकारण सरण राई नेपाली साहित्यको आख्यानको कथा बिधामा प्रगतिवादलाई आत्मसात गरी कथाहरू रचना गर्ने महŒवपूर्ण कथाकार हुन् । उनको योगदान नेपाली साहित्यमा अतुलनीय छ ।
सरण राईको आख्यानकारिता
अप्रकाशित (त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मानविकी र सामाजिकशास्त्र सङ्कायअन्तर्गत महेन्द्र वहुमुखी क्याम्पस धरान, नेपाली विभागको स्नातकोत्तर तह दोस्रो वर्षको दसौ“ पत्रको प्रयोजनार्थ प्रस्तुत शोधपत्र ) बाट
अन्तिम स्वीकारोक्ति
(कथा सङ्ग्रह)
—साझा प्रकाशन
यसमा सङ्गृहित प्रायः कथाहरू सामाजिक समस्यामै केन्द्रित छन् । राजनीतिक क्षेत्रमा देखिएका विसङ्गति, पेसागत धर्म, जीवनप्रतिको मोह र आशावाद, सामाजिक क्रियाकलापमा परिवेशले पारेको प्रभाव, मानवीय आत्मसम्मानजस्ता विषयवस्तुमाथि लेखकको मौलिक प्रस्तुतिले कथात्मक रूप र ढा“चा रोचक बनाएको छ ।
सङ्ग्रहका कथाहरूको शैली र प्रस्तुति आकर्षक छ । सबै कथाहरू अन्वितिमूलक तहसम्म पुगेका छन् ।
अन्तिम स्वीकारोक्ति(कथा सङ्ग्रह) को भूमिकाबाट
सरण राईका निबन्धहरूको मूल्याङ्कन
—किरण पराजुली
निबन्धकारको रूपमा सरण राईका पच्चीसवटा निबन्धहरूको सङ्ग्रह साथी २०६४ सालमा प्रकाशित भएको छ । यस भित्रका निबन्धहरूमा राईले आÏना वैचारिक धारणाहरू व्यक्त गरेका छन् । साथी निबन्धमा राईले प्रत्येक मानिसका साथीहरू अवश्य हुने र ती विभिन्न प्रकृतिका हुने विषय प्रस्तुत गरेका छन् । उनी सम्पूर्ण नेपाललाई एउटा घर र नेपालीलाई एउटा परिवार मानेर निबन्ध लेख्ने निबन्धकार हुन् । नेपालीहरू परिश्रमी भएकाले छिटै समृद्धिको बाटोतिर लम्कने विचार प्रस्तुत गरेका निबन्धहरू लेखेका छन् । उनका निबन्धमा नेपालीहरूका आ“खा आफै नझुकेर र राजनैतिज्ञहरूले झुकाएका कुरा प्रस्तुत गरेका छन् । प्रत्येक व्यक्तिमा देश, जनता र आफन्तहरूका प्रति कुनै न कुनै दायित्व रहने कुरा पनि निबन्धमा प्रस्तुत भएका छन् । उनका निबन्ध समाजसेवालाई मुख्य विषयवस्तु बनाएका पनि छन् जसमा देशलाई समाजसेवीहरूको खा“चो रहेको विषय प्रस्तुत गरिएको छ । उनका निबन्धहरूमा राजनैतिक विषयवस्तुहरू प्रस्तुत गर्दै असत् राजनीतिको विरोधमा आवाज बुलन्द गराउन आग्रह गरिएका विषय पनि समाविष्ट छन् । यस दुनियामा जुनसुकै कुरा पनि नक्कली भएको विषय उनका निबन्धमा प्रस्तुत भएको पाइन्छ । यी निबन्धहरूमा ‘मेरो घर मेरो परिवार’, झुकेका आ“खाहरू’, चिनारु मनिसहरू’ आदी पर्दछन् । आज पुराना कुराहरूमा धेरै परिवर्तन भइसकेको विषय पनि उनले आÏनो निबन्धहरूमा प्रस्तुत गरेका छन् र एउटा गरिबको पूरै जिन्दगी दुःखै दुःखमा बितेको कुराहरू प्रस्तुत भएका छन् । राईका निबन्धहरूमा प्रकृतिको सुन्दर वातावरणमा रम्ने मानिसको प्रवृत्तिमा परिवर्तन आएर आजको प्रविधिको विकासस“गै आधुनिकतातर्फ ढल्किएको विषय पनि प्रस्तुत भएका छन् र राईको निबन्धमा पुराना नया“ पुस्तामा हुने विसङ्गतिलाई पनि विषयवस्तु बनाएको देखिन्छ । उनका निबन्धमा आजको कोलाहलमय वातावरणमा जताततै हत्या, हिंसा, आतङ्क भइरहेको समसामयिक विषय प्रस्तुत भएको छ र मान्छे चिन्तामा परेको विषय प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ ।
राईका निबन्धहरूमा मान्छेको एक पटक पाएको जीवनलाई आनन्दपूर्वक बिताउनु पर्ने कुरा पनि प्रस्तुत गरिएका पाइन्छन् । राईका निबन्धमा जीवन यही हो भनेर भन्न नसकिने अवस्था रहेको कुरा प्रस्तुत गर्दै व्यक्ति, स्थान र समयअनुसार जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा भिन्नता रहने यथार्थ प्रकाशन भएको पाइन्छ । उनका निबन्धमा आजका मानिसहरू जुनसुकै विषयमा पनि गुनासो गर्ने तर त्यसको समाधानतर्पm नलाग्ने कुरा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । उनका निबन्धमा आजको संसारमा कही पनि सुख, शान्ति र अमनचैन नभएको समयसामयिक वास्तविकता प्रस्तुत गर्दै मान्छेले कल्पनामै भए पनि रमाउनु पर्ने विचार व्यक्त भएको पाइन्छ । उनका निबन्धमा सबैका अन्नदाता भएर पनि किसान गरिब र भोका हुने अवस्था रहेको कुरा प्रस्तुत गर्दै यस्ता महान् किसानहरूको उद्धार हुनुपर्ने विषय प्रस्तुत गरिएको छ । उनका निबन्धमा यो संसार भ्रममा नै अडेको विषय प्रस्तुत गर्दै यहा“ सबै कुरामा भ्रम रहेको कुरा प्रस्तुत गरेका छन् । मान्छेको पूर्वजन्म र पूनर्जन्म, यो सृष्टि सबै भ्रम रहेको कुरा निबन्धको विषय रहेको छ । राईका निबन्धमा जोकोही मान्छेको मन सधैं छटपटि रहने विषय प्रस्तुत भएको छ । यस्तै अन्य निबन्धमा मान्छेको जन्मदेखि उसको जीवन यात्रा सुरु हुने र अन्तिम बिसौनी अर्थात मृत्युमा पुगेर यात्रा पूरा हुने विषय प्रस्तुत गर्दै यसबीचमा कैयौं घुम्ती र मोडहरू पार गर्नु पर्ने कुरा मुख्य रूपमा आएका पाइएका छन् । त्यस्तै सबै मानिसहरूले एकदिन अन्तिम बिसौनीमा पुग्नैपर्ने यथार्थ पनि निबन्धहरूमा व्यक्त गरिएको पाइन्छ । यी निबन्धहरूमा ‘गुनासो किन ?’, ‘कल्पनाको आकाश’, ‘मनको छटपटि’, ‘भ्रम’, ‘अन्तिम बिसौनी’ मुख्य छन् ।
सरण राई नेपाली साहित्यमा वहुबिधामा कलम चलाउने समकालीन समयमा प्रतिभाका रूपमा देखा परेका हस्ताक्षर हुन् । उनी हाम्रै समाजमा रहेका सामाजिक, आर्थिक, राजनैतिक, सांस्कृतिक आदी विषयवस्तुलाई आÏना रचनामा प्रकाश पार्छन् । उनको लेखनी नेपाली साहित्यको प्रगतिवादी धाराअन्तर्गत रहेको देखिन्छ । उनी सरल भाषाका प्रस्तोता र उपमाहरू भरेर रचना गर्ने साहित्यकार हुन् । उनको साहित्ययात्राले आज चलेका साहित्यिक मोडहरू पछ्याउने, चलेका धाराहरूमा बग्ने प्रयास र समयलाई भेट्ने जमर्काे गरेको छ ।
सरण राईको जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्व— एक अध्ययन
अप्रकाशित (त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मानविकी र सामाजिकशास्त्र सङ्कायअन्तर्गत महेन्द्र वहुमुखी क्याम्पस धरान, नेपाली विभागको स्नातकोत्तर तह दोस्रो वर्षको दसौ“ पत्रको प्रयोजनार्थ प्रस्तुत शोधपत्र ) बाट
—डा. खेम दाहाल
सरणकुमार राई (२००४) को प्रध्यापन पेसामा लामो समय बितेको हो । राईको लेखनमा प्राध्यापक हुनुभन्दा अगाडिको विद्यार्थी जीवन ऊर्जा भएको पाइन्छ । प्रध्यापन पेसामा लागेर चिन्तनको गहिराइलाई विस्तार गर्दै लगेर एउटा गम्भीर गद्यमा हात हाल्ने राईले प्रगतिवादी वा यथार्थवादी निबन्धहरूस“ग मिल्ने लक्षण भएका अत्यन्त छोटा र केही लामा आकारका निबन्ध सिर्जना गरेकोे पाइन्छ जसको भाषाशैली सरल र सरस पनि छ ।
साथी (निबन्ध सङ्ग्रहं) को भूमिका बाट
नोदनिधि बराल
सरण राई यथार्थवादी–प्रगतिवादी धाराका निबन्धकार हुन् । उनको साहित्ययात्रा वि। सं। २०२२ को दैलो पत्रिकामा प्रकाशित भ्रम शीर्षकको कविताबाट प्रारम्भ भएको हो । कविता विधाबाट प्रारम्भ भएको उनको साहित्ययात्रा निबन्ध, कथा र उपन्याससम्म विस्तारित भएको छ । सरण राईले आफ्नो साहित्ययात्राका क्रममा समाजका यथार्थ घटनाहरुलाई मुख्य विषयवस्तु बनाएका छन् । उनका निबन्धहरूमा यथार्थता उद्घाटन भएको हुन्छ । उनका निबन्धमा बौद्धिकताको प्रयोग पनि भएको पाइन्छ । समाजका विकृति र विसङ्तिप्रति व्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुति गर्ने शिल्प पनि राइृका निबन्धमा भेटिने महत्वपूर्ण पक्ष हो । समाजका जल्दाबल्दा समस्याहरूलाई आफ्ना निबन्धमा प्रस्तुत गर्दै ती समस्याहरूको निराकरण गर्नु उनको निबन्धगत प्रवृत्ति हो । राईका निबन्धमा समाज सभ्य, समुन्नत र संवेदनशील हुनुपर्ने आग्रह पाइन्छ । समाजबाट नराम्रा कुराहरू हटाएर विकृति र विसङ्तिको अन्त्य गर्न सकेमा सबल र सक्षम राष्ट्र निर्माणमा टेवा पुग्ने कुरा पनि राईले आफ्ना निबन्धमा प्रष्ट पारेका छन् । समाजमा अन्याय, अत्याचार, दमन, शोषण तथा उत्पीडनको उल्लेख गर्दै यस्ता विकृति र विसङ्गति सहन बाध्य मानिसहरूप्रति विशेष सहानुभूति राख्नु उनको निबन्धकारिता हो । समाजमा शोषक र शोषित वर्गका वीचमा द्वन्द्व देखाई शोषित तथा पीडित वर्गको विजउ अनि शोषक वर्गको पराजय देखाउने प्रवृत्ति सरण राईमा पाइन्छ । आफ्नो योग्यता र क्षमता अनुसारको रोजगारी पायन तथा सम्मानित जीवन यापन गर्न पनि वर्गरहित समाजको आवश्यकता पर्ने विचार राईको निबन्धको विषयवस्तु हुन्छ । सामाजिक विषयलाई लिएर निबन्ध लेख्ने राईका निबन्धमा आलङ्कारिक, सहज र सरल भाषाशैलीको प्रयोग भएको छ ।
सरण राई नेपाली साहित्यका वहुमुखी व्यक्तित्व हुन् ।उनले निबन्ध बाहेक कथा, उपन्यास र कविता बिधामा पनि कलम चलाएका छन् । उनका १६वटा कथाहरूको सङ्ग्रह अन्तिम स्वीकारोक्ति र मानव संसार उपन्यासजस्ता कृतिहरू प्रकाशित भएका छन् ।
निबन्धकार सरण राईको निबन्ध यात्रा २०२०को दशकपछि प्रारम्भ भएको हो । सरण राई आत्मपरक निबन्धकार हुन् । निबन्धको शीर्षक चयन गरी त्यसै शीर्षकमा केन्द्रित रहेर आफ्ना मनका लागेका कुराहरू प्रस्तुत गर्नु आत्मपरक निबन्धको विशेषता हो । साथी निबन्ध सङ्ग्रहमा सङ्कलित पच्चीस ओटा निबन्धमा विविध विषयवस्तुलाई समेट्ने प्रयास गरको छन् । उनका निबन्धको शीर्षक चयनमा विविधता पाइन्छ । विषयवस्तुमा पनि विविधता पाइन्छ । शीर्षक चयन, विषयवस्तु, प्रस्तुतिकरणको शिल्पशैली हादि कुरामा पनि राईका निबन्धमा विविधता पाइन्छ । त्यसैले राई विविध विषयमा निबन्ध रचना गर्ने स्रष्टा हुन् भन्न सकिन्छ ।
साथी निबन्ध सङ्ग्रहमा सङ्कलित पच्चीस ओटै निबन्धका आयाम पनि असमान रहेका छन् । अनुच्छेदहरू पनि विशृङ्खलित तथा विविधतापूर्ण रहेका छन् । धेरै छोटा तथा लामा निबन्धहरू यस सङ्ग्रहमा रहेका छैनन् । सबै निबन्धहरू छोटा तथा मझौला आयाममा संरचित छन् । कुनै–कुनै निबन्धमा विधामिश्रण र काव्यात्मक भाषाको प्रस्तुतिकरण रहेको पाइन्छ । निबन्धका वीच–वीचमा गीतका टुक्राहरू, कविताका अंशहरू प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति पनि राईका निबन्धमा पाउन सकिन्छ । छोटाछरिता शीर्षकको चयन गर्नु, शीर्षकमा केन्द्रित रहेर निबन्ध विस्तार गर्नु, आपूmले देखेका तथा अनुभव गरेका कुरालाई समेटेर निबन्ध्के स्वरूप प्रदान गर्नुजस्ता विशेषताहरूनिबन्धकारका निजी विशेषता हुन् भन्न सकिन्छ । यस्ता विविध कारणले गर्दा सरण राई उच्चबौद्धिक क्षमता भएका भावुक र कल्पनाशील एवम् गम्भीर रूपले आफ्नानिबन्धहरू प्रस्तुत गर्ने स्थापित विशिष्ट निबन्धकार हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ ।
सरण राईको निबंध्कारिता
अप्रकाशित (त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मानविकी र सामाजिकशास्त्र सङ्कायअन्तर्गत महेन्द्र वहुमुखी क्याम्पस धरान, नेपाली विभागको स्नातकोत्तर तह दोस्रो वर्षको दसौ“ पत्रको प्रयोजनार्थ प्रस्तुत शोधपत्र ) बाट
सरण राईका कविताहरूको विश्लेषण
—किरण पराजुली
सरण राईले विभिन्न विषयवस्तुलाई आधार बनाएर कविताहरू रचना गरेका छन् । सरण राईका कविताहरूमा राष्ट्रियता, मानवता र स्वतन्त्रताका स्वरहरू मुख्य रूपमा ध्वनित हुन्छन् भने अर्कोतिर राजनैतिक विकृति र विसङ्गतिहरूलाई प्रकाशमा ल्याइएको पाइन्छ । उनका कवितामा नैतिक आध्यात्मिक चिन्तनहरू पनि पाइन्छन् । उनको ‘हामी लहर हौ“’ कविता देशभक्तिको भावनाले ओतप्रोत भएको कविता हो । यस कवितामा राष्ट्रप्रेमलाई नै मुख्य विषयवस्तु बनाइएको छ ≤
जस्तैः हामी मानवताको गीत गाउ“छौ“
मेची हाम्रो हो अनि महाकाली
सुस्ता हाम्रो हो
हाम्रो हो लाखौं सहिदहरूको रगतले रङ्गिएको देश
यस्ता पङ्क्तिहरूमा देशप्रेमका भावना ओतप्रोत भएको पाइन्छ ।
राईको अर्को कविता ‘कसिएको मुठ्ठी हाम्रो हो’ वीरतापूर्ण भावहरूले भरिएको कविता हो । यस कवितामा राईले नेपालीहरू वीर छन् भन्ने कुरालाई विषयवस्तुका रूपमा अगाढि सारेका छन् ≤
जस्तैः भा“चिएको पाखुरा हाम्रो होइन
कसिएको मुठ्ठी हाम्रो हो
अनि
पानी जस्ता पातला पूर्व कथाहरू हाम्रा होइनन्
रगतले रङ्गिएको बाक्लो इतिहास हाम्रो हो ।
यस कवितामा राईले यस्ता पङ्क्तिहरूको प्रयोगद्वारा नेपालीहरूको वीरताको कथालाई मूलतः विषयवस्तु बनाएको पाइएको छ ।
कवि राईको ‘मानिस’ शीर्षकको कवितामा आजको मान्छेको यथार्थ जीवनभोगाइलाई मूलतः विषयवस्तु बनाइएको पाइन्छ । यस कवितामा आजको मानिस मानिसहरूको भेलमा बगिरहेको, मानिसहरूको मेलामा हराइरहेका, प्रेम, माया, मोहमा फसेको छ र माकुराझै“ स्वार्थी हुन पनि बाध्य रहेको छ । यी र यस्ता यावत् कुराहरूलाई कविले यस कवितामा विषयवस्तुको रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ ।
कवि सरण राईको ‘राजनीति’ शर्षिकको कविता राजनैतिक विषयवस्तुस“ग सम्बन्धित कविता हो । यस कवितामा कविले राजनीतिका सत् र असत् पक्षलाई विषयवस्तुको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् र हामीहरू राजनीतिको नाममा रिमोटकन्ट्रोलद्वारा सञ्चालित भएका र फोहोरी राजनीतिमा लागेका छौ“ भन्दै राजनीति स्वच्छ, कञ्चन, अडिक, निष्कपट, स्वार्थरहित, तरल र सबल हुनुपर्छ भन्ने भाव व्यक्त गरेको पाइन्छ ≤
जस्तैः टाउका टाउकामा टेकेर भ¥याङ उक्लन सक्नु
आदर्श र सिद्धान्तको मकुन्डो भिरेर
अवसरवादको भकुन्डो खेल्न सक्नु.
.......................
फोहोरी राजनीति हो— राजनीति ।
.................................
हिमालझै“ स्वच्छ, कञ्चन र अडिग
निष्कपट, स्वार्थरहित, तरल तर सबल
..................
प्रिय राजनीति हो— राजनीति
कवि सरण राईको ‘देशको मुटु’ कविता देशप्रेमलाई मुख्यरूपमा विषयवस्तु बनाइएको कविता हो । यस कवितामा देशलाई खोक्रो बनाउने, टुक्रा बनाउने र चुस्नेहरूको विरुद्ध देशभक्तहरू एक भएर आवाज उठाउ“छन् भन्ने कुरालाई विषयवस्तुको रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ ।
कवि सरण राईको ‘एउटा देशको कथा’शीर्षकको कविता देशप्रेमको भावनाले ओतप्रोत भएको कविता हो । यस कवितामा एउटा देशको जनतालाई आक्रमणकारीहरूले आक्रमण गरेर लखेटे पनि उनीहरूमा देशप्रेम रहिरहेको कुरा ≤ विषयवस्तुको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ≤
जस्तैः आÏनो देशबाट अर्को देशमा लखेटिदै शरणार्थी भए
अकल्पनीय दुःख, यातना, अत्याचारहरू सहदै गए
तापनि
त्यस देशका देशवासीहरूको हृदयमा
उनीहरूको देश हराएन
यसरी यस कवितामा देशप्रेमलाई नै मूलतः विषयवस्तु बनाइएको देखिन्छ ।
‘तिमी र म’ शीर्षकको राईको अर्को कविता राजनीतिस“ग सम्बन्धित विषयवस्तु प्रस्तुत गरिएको कविता हो । यस कवितामा ‘तिमी’ पात्रले भ्रमको खेती गरेर माथि पुगेको र ‘म’ पात्र चाहि“ सधै“ जनताका निमित्त माटामै सङ्घर्ष गरिरहने कुरालाई विषयवस्तुको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
कवि राईको कविता‘लिएर जाने के होला ?’ जीवनसत्यलाई ििवषयवस्तु बनाएर लेखिएको कविता हो । राईले यस कवितामा मान्छे जन्म“दा केही नलिई जन्मने र मर्दा पनि केही नलाने कुरालाई विषयवस्तुको रूपमा रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेका छन् ≤
जस्तैः के लिएर आएको थिए“
लिएर जानुपर्ने के होला
लिएर जान सकिने के होला
सबथोक यही“ थियो
मेरो हो भन्ने भ्रम पालियो
साथी
अझै मलाई भ्रान्ति छ
आखिर, लिएर जाने के होला ?
सरण राईको ‘प्रस्तावित राष्ट्रिय गान’ मा देशभक्तिपूर्ण भावनाहरू प्रस्तुत भएका देखिन्छन् । यस कवितामा देशभक्तिको भावना नै मुख्य विषयवस्तुका रूपमा रहेको देखिन्छ ।
कविताको मुख्य तŒव भाव हो जुन भावबिना कविताको कल्पना पनि गर्न सकिन्न । राईका प्रत्येक कविताहरूमा कुनै न कुनै भाव रहेको पाइन्छ । राईको ‘हामी लहर हौ“’ कवितामा नेपालीहरू देशभक्त रहेका छन् भन्ने विचार तथा देशका लागि मर्न पनि तयार छन् जस्ता विषयहरू प्रकाश गरिएका छन् ≤
जस्तैः श्रद्धा मुटुभित्र
नेपाल हाम्रो पुण्यभूमि हो
प्राण हाम्रो पुण्यभूमिमा चढाइने पूmल
यसरी यस कवितामा देशभक्तिको भावना प्रस्तुत गर्नु नै यस कविताको मुख्य भाव रहेको देखिन्छ ।
‘कसिएको मुठ्ठी हाम्रो हो’ कवितामा कविले नेपालीहरू बहादुर छन् भन्ने कुरा देखाउन खोजेको पाइएको छ । यसमा नेपालीहरू आÏनो देशका लागि इतिहासदेखि लड्दै आएका र भविष्यसम्म लडिरहने क्षमताका धनी छन् भन्ने करा मुख्य भावको रूपमा देखाउन खोजिएको देखिन्छ ।
‘देशको मुटु’ कवितामा कवि राईले आज देश टुक्राटुक्रा भएको छ भन्दै देशमा रहेका कुशासकहरूले देशलाई चुसेर खोक्रो बनाएका छन् भन्दै जनतालाई दुःख दिएका विषयहरू एकदिन सबै नेपालीहरू एकभई राष्ट्रको उन्नति र प्रगति गर्ने कुरामा एक दृष्टि लगाएको पाइन्छ ≤
सरण राईको ‘मृत्यु बाटाभरि फुलिरहने हुन्छ’ नामक कवितामा मृत्युको आगमन बारेमा सुन्दर बहस गरेका छन ≤ पर्खिएर बस्दाबस्दै मृत्यु आउने छ भनेका छन ≤
जस्तैः पथिक, नझुक मृत्यु टिप्न यात्रामा
नरोकिर्इं बढिरहू अगाडि जीवन पथमा
किनकि मृत्यु तिम्रालागि बाटाभरि सधैं फुलिरहने हुन्छ ।
सरण राईका कविताहरूमा विशेष गरी तल्लोवर्गका र विभिन्न कारणबाट शोषित पीडित मानिसहरूप्रति विशेष सहानुभूति प्रकट गर्दै उनीहरूलाई जागरुक गराउने प्रयास गरिएको पाइन्छ ।
लयविधानका आधारमा राईका कविताहरू हेर्दा उनका कविता मूलतः मुक्तलयमा रचिएका पाइन्छन् । राईका प्रायः सबै कविताहरू देशप्रेमको भावनाले ओतप्रोत भएका पाइन्छन् । उनका कविताहरू वीररसले भरिएका ओजगुणयुक्त पनि देखिन्छन् । देशप्रेम, मानवतावाद, स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व उनका कवितामा पाइने ध्वनि रहेको देखिन्छ । शीर्षकीकरणका आधारमा हेर्दा राईका सबै कविताका शीर्षकहरू अभिधेयात्मक रूपमा आएका देखिन्छन् । उनको ‘लिएर जाने के होला ?’ कविताको शीर्षक प्रश्नात्मक रूपमा चयन गरिएको देखिएको छ । कथनपद्धतिका आधारमा राईका कविताहरू हेर्दा प्रथमपुरुष कथनपद्धति र तृतीयपुरुष कथनपद्धति दुवैको प्रयोग गरिएको पाइन्छ ।
यी कविताको आधारमा राईका कवितामा भाव अहिलेको मानवचेतना र समयस“गको नजिक रहने निरीक्षण क्षमताको उपलब्धि सम्प्रेषण गर्नु हो । यी रचनामा समयका आधारमा मानवले भोगेको कष्ट र सांसारिक व्यस्ततामाथि राईले टीठलाग्दो व्यङ्ग गरेका छन् ।
सरण राईको जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्व— एक अध्ययन
अप्रकाशित (त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मानविकी र सामाजिकशास्त्र सङ्कायअन्तर्गत महेन्द्र वहुमुखी क्याम्पस धरान, नेपाली विभागको स्नातकोत्तर तह दोस्रो वर्षको दसौ“ पत्रको प्रयोजनार्थ प्रस्तुत शोधपत्र ) बाट
